تشبیه :

تشبیه ، ادعای هما نندی میان دو یا چند چیز است . هر تشبیه چهار رکن دارد :

1)     مشبه : چیزی یا کسی که قصد مانند کردن آن را  داریم .

2)     مشبه به: چیزی یا کسی است که مشبه ، به آن مانند می شود .

3)      ادات تشبیه : واژه ای است که نشان دهنده پیوند شباهت است .

4)     وجه شبه :  ویژگی  یا ویژگی های مشترک میان مشبه و مشبه به است .

مثال:

ژا له ها  دانه دانه    درخشند     همچو        الماس

مشبه              وجه شبه     ادات تشبیه   مشبه به

بلم آرام چون قویی سبکبال           به نرمی بر سر کارون همی رفت

بلم=: مشبّه / چون= ادات تشبیه / قویی سبکبال = مشبّهٌ به / نرم و آرام پیش رفتن: – وجه شبه

برای شناخت بیشتر و بهتر تشبیه توجه به اين نکات لازم است :

الف ) وجه شبه معمولاً باید در مشابه به بارزتر ومشخص تر باشد ( چراغ مثل خورشید می درخشد ، نه آنکه : خورشید مثل چراغ بود )

ب ) برای فهم یک تشبیه باید به سراغ (( مشبه به )) رفت که مهم ترین پایه تشبیه است زیرا وجه شبه از آن استنباط می شود .

ج) مشبه و مشبه به طرفین تشبیه نام دارند  و در تمام تشبیهات حضور دارند اما ادات  و وجه شبه می توانند حذف شوند  .

 *******************************************************************

کنایه :

کنایه یعنی پوشیده سخن گفتن درباره امری با بیان نشانه ، نمونه یا دلیل آن امر و یا ذکر مطلبی و دریافت مطلب دیگر ،

مثال:

1)     بیا تا بر آریم دستی زدل ، ( دست از دل بر آوردن کنایه است به معنی از سر صدق به راز و نیاز پرداختن)

2)     دست و پنجه نرم کردن : (کنایه از گلاویز شدن و زور آزمایی کردن)

3)     دست خاییدن ، (کنایه از حسرت خوردن)

4)     چراغ مردن ،0 کنایه از خاموش شدن چراغ)

6)     گنبد لاجوردی ، (کنایه از آسمان  گنبد دوار و اخضر هم می گویند . )

8)      قبا دریدن ، (کنایه از شکفتن گل)

 ********************************************************************

ایهام :

در لغت به معنی در گمان افکندن و به توهم انداختن است و آوردن واژه ای با حداقل دو معنی که یکی نزدیک به ذهن و دیگری دور از ذهن باشد و مقصود شاعر معمولاً معنی دور و گاه هر دو معنی است .

مانند این شعر حافظ که کلمه مدام هم شراب معنی می دهد و هم همیشه .

1)     ما در پیاله عکس رخ یار دیده ایم       ای بی خبر از لذت شرب مدام ما 

و یا این بیت

حافظ از بهر تو آمد سوی اقلیم وجود        قدمی نه به وداعش که روان خواهد شد  

در روان ایهام است : الف ) روان خواهد شد : به سرعت خواهد رفت ( در این صورت روان قید است )

ب ) روان خواهد شد : خواهد رفت ( در این صورت روان مسند است )

ج) روان خواهد شد : روان خواهد رفت ، روحش به عالم دیگر خواهد رفت ( در این صورت روان فاعل است )

2) چشم نرگس به شقایق نگران خواهد شد (نگران در معنی نگرنده و ناراحت ، نرگس ( که خود نماد مشبه به چشم است ) به سوی شقایق خواهد نگریست . شقایق رمز محرومیت و مظهر داغ دیدگی است ، نرگس نگران حال شقایق هم هست ( در این مصراع آرایه تشخیص نیز می باتشد .)

3) باز رسیدند شاد زان سوی عالم چو باد

مست و خرامان و خوش سبز قبایان ما

در ((سبز قبایان ))  ایهام وجود دارد زیرا هم  منظور درختانی است که برگ سبز دارند و هم سبز قبا که پرنده ای است . اگر سبز قبایان را در معنی اول بگیریم ، استعاره به درختان و برگ های آنها ست

5 ) امشب صدای تیشه از بیستون نیامد             شاید به خواب شیرین فرهاد رفته باشد

در کلمه ی شیرین ایهام وجود دارد )

******************************************************************** 

تلمیح :

در لغت به معنی نگاه کردن و اشاره به چیزی است و در اصطلاح بدیع آن است که در خلال سخن آیه ای شریف و حدیثی معروف یا داستان و واقعه یا مثل و شعری مشهور چنان اشاره شود که کلام با الفاظی اندک بر معانی بسیار دلالت کند :

1) ای نام توبهترین سرآغاز     بی نام تو نامه کی کنم آغاز

می تواند اشاره ای به حدیث معروف باشد (( کل امر ذی بال لم یبدء فیه بسم الله فهو ابتر ))

( هر کاری ارجمند که با نام خدا شروع نشده باشد بریده و ناقص است . )

2)     ای یاد تو مونس روانم (اشاره به سوره رعد آیه 11 (( الا بذکر الله تطمئن القلوب ))

3)     عشق بازی که هم آغوش خطر        خفت در خوابگه پیغمبر

اشاره به آن شبی (( لیله المبیت ) است که حضرت علی (ع) به جای پیغمبر (ص) خوابید تا پیامبر از کشته شدن به دست کفار مکه در امان بماند .

4) عشق با دشوار ورزیدن خوش است            چون خلیل از شعله گل چیدن خوش است

5) پدرم روضه رضوان به دو گندم بفروخت        ناخلف باشم اگر من به جوی نفروشم
(اشاره به داستان حضرت آدم و رانده شدن او به خاطر خوردن گندم)

 ******************************************************************

سجع :

سجع در لغت به معنی آواز کبوتر است ؛ از آنجا که نوای کبوتران به یک آهنگ است کلماتی که بر آهنگ بر آید سجع گفته اند .سجع در نثر به منزله قافیه در شعر است . به کلماتی که بین کلمات آن هماهنگی باشد کلام سجع می گویند . مسجع سخن گفتن مخصوصاً در بین اعراب مرسوم بود و عالی ترین نمونه آن قرآن مجید است . به نثری که درآن سجع باشد نثر مسجع گویند.

الهی , به بهشت تو چه نازم , دیده ای ده که از هر نظر بهشتی سازم . ( نازم – سازم )

هر نفسی که فرو می‌رود ممد حیات است و چون بر می‌آید مفرح ذات

(سجع در بین حیات و ذات است)

 *******************************************************************

مراعات نظیر :

آوردن واژه هایی از یک مجموعه است که با هم تناسب دارند . این تناسب می تواند از نظر جنس ، نوع ، مکان ، زمان ، همراهی و .... باشد .

1)     ارغوان جام عقیقی به سمن خواهد داد       چشم نرگس به شقایق نگران خواهد شد.

2)     شبی در بیابان مکه از بی خوابی پای رفتنم نماند سر نهادم و شتر بان را گفتم

    دست از من بدار .

3)     بحر آفرید و بر و درختان و آدمی      خورشید و ماه و انجم و لیل و نهار کرد .

********************************************************************  

تضاد :

تضاد یا طباق آوردن دو کلمه متضاد است .

1)  در نومیدی بسی امید است          پايان شب سيه سپيد است.
واژه هاى /نوميدى/ با /اميد/ و همچنين واژگان /سيه/ با /سپيد/ متضاد و مخالف هستند.

2)     اگر بازجویی خطا ازثواب  . (  خطا و ثواب  متضادند)

3)     عالم پیر دگر باره جوان خواهد شد (پیر و جوان )

 *********************************************************************

واج آرایی :

تکرار یک واج ( صا مت یا مصوت ) است در کلمه های یک مصراع یا بیت به گونه ای که آفریننده موسیقی درونی باشد و بر تاثیر شعر بیفزاید .

خيزيد و خز آريد كه هنگام خزان است           باد خنك از جانب خوارزم وزان است
واج آرايي با تكرار صامتهاي (خ/ و /ز)

1)     چو دانی که بر تو نماند جهان            چه رنجانی از آز جان و روان

(حرف ((ن ))  8 بار در بیت آمده است . )

2)     ای هست کن اساس هستی (حرف ((س)) 4 بار تکرار شده است. )

3)     درفشش سیاه است و خفتان سیاه         از آهنش ساعد از آهنش کلاه

(حرف (ه) 5 بار آمده است . )

4) سرو چمان من چرا میل چمن نمی کند . ( حرف چ 3 بار تکرار شده )

 *********************************************************************

مبالغه:

 آن است که چیزی را زیاده از حد معمول وصف کنند ؛ که اگر عقلاً و عادتاً ممکن باشد مبالغه است و اگر عقلاً ممکن باشد ولی عادتاً واقع نشود اغراق ، و اگر نه عادتاً ممکن باشد و نه عقلاً ، غلو است . البته معمولاٌ همه را تحت عنوان اغراق یا مبالغه می آورند .

1)     شود کوه آهن چو دریای آب          اگر بشنود نام افراسیاب

مبالغه در آثار حماسی بخصوص شاهنامه بسیار دیده می شود .

که گفتت برو دست رستم ببند       نبندد مرا دست ، چرخ بلند ( فردوسی )

هر شبنمی دراین ره ، صد بحر آتشین است    دردا که این معما شرح و بیان ندارد . (حافظ )

 *******************************************************************

تکرار :

وقتی که یک وازه بیش از دو بار یا بیشتر در بیتی تکرار شود آرایه تکرار پدید می آید

دریا بنفش و مرز بنفش هوا بنفش       جنگل کبود و کوه کبود وافق کبود 0

( بنفش و کبود تکرار شده است )

********************************************************************

 تضمین :
هر گاه شاعر یا نویسنده‌ای، بخشی از نوشته فردی دیگر را در میان اثر خود جای دهد، آن شعر یا نوشته راتضمین نموده است.

1-     تضمین پنهان   2 – تضمین آشکار

مثال تضمین آشکار :

چه خوش گفت فردوسی پاک زاد              که رحمت برآن تربت پاک باد
«میازار موری که دانه کش است             که جان داردو جان شیرین خوش است»
این دو بیت بخشی از بوستان سعدی است و سعدی بیتی معروف از فردوسی را در میان شعر خود عیناً نقل کرده است.

مثال تضمین پنهان :

آن شیر زن بمیرد ؟ او شهریار زاد              « هر گز نمیرد آنکه دلش زنده شد به عشق»